Esne-hortz batek konputazio kuantikoarekin topo egiten duenean

SAGUTXOA proiektuak pazienteengandik eratorritako neuronak, gaixotasun arraroak eta analisi kuantikoa nola uztartzen dituen — eta LKS Nextek Bilbora zer ekarriko duen

Eta haur baten esne-hortzak gaixotasun neurodegeneratibo arraro bat hobeto ulertzen lagunduko balu?

Haurrentzako ipuin baten hasiera dirudi. Hala ere, hori da SAGUTXOA proiektuaren benetako abiapuntu zientifikoa. Ekimen handinahi horretan, The Walk On Project Fundazioak, LKS Nextek, Espainiako Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiak (CSIC) eta Miguel Hernández Unibertsitateak parte hartzen dute.

Gaixotasun neurologiko arraroak dituzten haurrek emandako esne-hortzen barruko hortz-mamia da abiapuntua. Zelula horietatik abiatuta, ikertzaileek giza neurona funtzionalak sor ditzakete laborategian. Neurona horiek haurrari eragiten dion gaixotasunaren ezaugarriak garatzen dituzte eta, horrela, gaixotasunaren portaera aztertzeko eredu zelular oso pertsonalizatua eskaintzen dute.

The Walk On Projectek azaltzen duenez, pazienteengandik eratorritako neurona horiek bereziki baliotsuak dira, gaixotasuna erreproduzitzen baitute zelulak genetikoki aldatu beharrik gabe. Animalia-ereduetan edo simulazio abstraktuetan soilik oinarritu beharrean, ikertzaileek benetako giza sistema neuronalak azter ditzakete, bakoitza pertsona baten egoera kliniko zehatzarekin lotuta.

Hori bakarrik aurrerapen zientifiko garrantzitsua da. Baina erronka berri bat ere sortzen du.

Eredu neuronal bakoitzak datu elektrofisiologiko, proteomiko eta transkriptomiko ugari sortzen ditu. Ikertzaileek gaixotasunak eragindako neuronak neurona osasuntsuekin alderatu behar dituzte, hainbat geruza biologikoren arteko aldeak identifikatu eta datu multzo bakoitza bereizita aztertzean ezkutuan gera daitezkeen ereduak aurkitu.

Hor sartzen da jokoan konputazio kuantikoa.

Konplexutasunaren barruan ezkutatutako ereduak bilatzea

Aitor Moreno Fernández de Leceta LKS Next-eko Teknologia eta Sistema Kuantikoen arduraduna da, eta proiektuaren alderdi kuantikoa eta neurokonputazionala zuzentzen ari da.

Helburua ez da konputazio kuantikoa erabiltzea abangoardiako teknologia delako soilik. Algoritmo kuantikoek informazio biologiko oso konplexua modu holistikoagoan aztertzen lagun dezaketen ikertu nahi da, sistema neuronal osasuntsuak eta gaixotasunak eragindakoak alderatuz eta ohiko metodoekin hautematen zailak izan daitezkeen ereduak identifikatuz.

Proiektuaren lehen ikerketa-fasea gaixotasun neurologiko arraroetan oinarritzen ari da, besteak beste, adrenoleukodistrofian eta sortzetiko epilepsian. Biobanku publikoak 50 lerro neuronal baino gehiago ditu dagoeneko, eta dohaintza gehiago jasotzea espero da. Laborategian pilatutako datuak Euskadiko ekosistema kuantikoaren laguntzarekin aztertuko dira, Donostian instalatutako IBM Quantum System Two azpiegitura barne. Biomarkatzaileak, balizko helburu terapeutikoak eta tratamenduek funtzionatzen duten ala ez ebaluatzeko zantzu berriak identifikatzea da asmoa.

Horrek ez du esan nahi konputazio kuantikoak berehalako sendabidea sortuko duenik. Ikertzaileek eurek zuhurtziaz jokatzen dute, itxaropen faltsurik ez sortzeko. SAGUTXOA ikerketa zientifikoko proiektu esploratzailea da, eta bere balioa, hain zuzen ere, konplexutasunagatik eta prebalentzia txikiagatik ohiko ikerketa mugatu duten gaixotasunei buruzko galdera berriak egiteko modua eskaintzean datza.

Halaber, osasun-berrikuntzarako gero eta garrantzitsuagoa den zerbait erakusten du: teknologia disruptiboek oso gutxitan sortzen dute balioa modu isolatuan. Aurrerapena ezagutza klinikoa, giza biologia, datuen zientzia, konputazio-azpiegitura eta pazienteen nahiz familien bizi-esperientzia lotzetik dator.

LKS Next neurokonputazioaren, adimen artifizialaren eta teknologia kuantikoen arteko elkargunea aztertzen ari da dagoeneko. The Walk On Projectekin egiten duen lanak neurozientzialariak, ingeniariak eta pertsonengan oinarritutako ikuspegiak elkartzen ditu, diagnostikoak, terapiak eta errehabilitazio-prozesuak bizkortzeko asmoz.

Aukera kuantikotik ezarpen arduratsura

Aitor Morenok SAGUTXOAren esperientzia aurkeztuko du Bilboko Health Data Forum Global Hybrid Summit-ean, irailaren 24ko From Strategy to Practice — Basque Use Cases saioaren barruan.

Bere ekarpenak erakutsiko du Euskadiko osasun- eta teknologia-ekosistema konputazio kuantikoari buruzko eztabaida orokorretatik harago doala. Konputazio-gaitasun aurreratua osasun-erronka zehatz batekin, benetako datu biologikoekin eta diziplina anitzeko ikerketa-lankidetzarekin lotzen denean zer gerta daitekeen ikusteko aukera emango du.

Baina LKS Nextek Bilbon izango duen parte-hartzea ez da kasu bakar horretara mugatuko.

Gailurraren bigarren egunean, Lucía Arriola García LKS Next-eko Zuzenbide Digitaleko arduradunak Opening Dialogue — Systems, AI & EHDS: From Data to Health Systems Impact saioan parte hartuko du. Bere ekarpenak ikuspegi juridikoa txertatuko du Europako politikak, estatuetako ezarpena eta beharrezko azpiegiturak uztartuko dituen elkarrizketan.

Erakundeek osasun-datuak eta adimen artifiziala modu arduratsuan erabili nahi dituztenean, berrikuntza ezin da Datuak Babesteko Erregelamendu Orokorraren, Adimen Artifizialaren Legearen eta Europako Osasun Datuen Espazioaren arteko harremanetik bereizi. Lucíak esparru horiek ziurgabetasun handienak non sortzen dituzten, oinarrizko eskubideak nola babes daitezkeen eta zergatik hartu behar den herritarren konfiantza ezarpenaren aurrebaldintza gisa aztertzen lagunduko du, teknologia dagoeneko hedatu ondorengo komunikazio-ariketa gisa hartu beharrean.

Egun horretan bertan, Leire Sarasua Ronda LKS Next-eko Datuen eta Adimen Artifizialaren arduradunak ZAINDATA kasua aurkeztuko du Use Cases — Imaging at Scale & Interoperability saioan.

ZAINDATAk ezarpenerako funtsezko beste erronka bati heltzen dio: osasun-datuen espazioen eta gizarte-arretako datuen espazioen arteko elkarreragingarritasunari. Herritarrek osasun-arreta eta gizarte-arreta ibilbide beraren parte gisa bizi dituzte sarritan. Hala ere, informazio-sistemek, gobernantza-mekanismoek eta erakundeen erantzukizunek zatituta jarraitzen dute. Kasuak ingurune horiek konektatzeko zer behar den aztertuko du, bakoitzaren helburu eta erantzukizun desberdinak errespetatuz.

Hiru ekarpenek, batera hartuta, istorio koherente bat osatzen dute.

Aitor Morenok teknologia kuantikoek datu biomediko konplexuen barruan ereduak aurkitzen nola lagun dezaketen azalduko du. Lucía Arriolak berrikuntza arduratsua ahalbidetzeko beharrezko baldintza juridikoak eta gobernantza-baldintzak landuko ditu. Leire Sarasuak erakutsiko du datuek pertsonen benetako bizitzan balioa sortzeko elkarreragingarritasunak erakundeen mugak gainditu behar dituela.

Hori da, hain zuzen ere, Health Data Forumek Bilbon ikusgai egin nahi duen ibilbidea: aukera teknologikotik konfiantzazko ezarpen egingarri batera igarotzea.

Osasun-datuen etorkizuna ez dute teknologia, araudi edo erakunde bakar batek eraikiko. Asmo zientifikoa gobernantzarekin, azpiegiturarekin eta giza helburuarekin lotzeko gaitasunetik sortuko da.

Eta, batzuetan, ibilbide hori haur baten esne-hortza bezain txikia den zerbaitekin has daiteke.